Een van de middelen van een gemeente om haar ruimtelijke doelstellingen te verwezenlijken bij het uitvoeren van het omgevingsbeleid van de overheid is het grondbeleid. In het kader van het omgevingsbeleid wordt de maatschappelijke gewenste bestemming van de grond, middels een plan of besluit op basis van de Omgevingswet, bepaald. Onder de huidige Omgevingswet (die de oude Wet ruimtelijke ordening heeft vervangen) legt de gemeente deze bestemmingen en regels vast in een omgevingsplan.
De raad heeft een kaderstellende en controlerende functie ten aanzien van het gehanteerde grondbeleid en de daarbij behorende begrotingen en verantwoordingen. Grondbeleid gaat in belangrijke mate over de productie van bouwgrond, de wijze waarop die tot stand komt en hoe de bouwgrond verkocht en gebruikt wordt.
Actief en faciliterend grondbeleid
Gemeenten kunnen ervoor kiezen om actief grondbeleid te voeren (waarbij je zelf als gemeente gronden koopt, bouw- en woonrijp maakt en bouwgrond als eindproduct verkoopt) of faciliterend grondbeleid (waarbij de bouwgrondproductie aan ontwikkelaars wordt overgelaten).
Met faciliterend grondbeleid loopt de gemeente minder financiële risico’s. Deze liggen bij marktpartijen.
Daar staat tegenover dat de gemeente minder sturingsmogelijkheden heeft (alleen publiekrechtelijke en geen privaatrechtelijke sturingsmogelijkheden.) Daarnaast kan de gemeente bij faciliterend grondbeleid geen winst maken, omdat ze alleen kosten kan verhalen. Daardoor komen verlieslatende ruimtelijke ontwikkelingen niet of moeizaam van de grond, omdat de markt deze om bedrijfseconomische redenen niet oppakt.
Bij actief grondbeleid kunnen met de baten uit winstgevende grondexploitaties tekorten op verlieslatende grondexploitaties worden bekostigd, waardoor er feitelijk financiële verevening tussen verschillende ruimtelijke ontwikkelingen plaats kan vinden.
De gemeente Almelo voert om bovengenoemde redenen een situationeel grondbeleid, waarbij per project bekeken wordt welk beleid het beste gevoerd kan worden. Nieuwe grondexploitaties worden in beginsel uitsluitend gestart binnen de door de raad aangewezen prioritaire gebiedsontwikkelingen.
Besluit Begroting en Verantwoording (BBV)
De grondexploitaties zijn ingedeeld conform de voorschriften van het BBV. Er is een onderscheid gemaakt in:
- Bouwgrond In Exploitatie (BIE);
- Gronden die onder de rubriek Materieel Vast Activa (MVA) op de balans worden verantwoord.
Bouwgrond in exploitatie (BIE) heeft in alle gevallen betrekking op grondexploitaties die zich (bijna) in de uitvoeringsfase bevinden. Onder BIE vallen gronden die in eigendom zijn van de gemeente en waarvoor de gemeenteraad een grondexploitatiebegroting heeft vastgesteld. Het startpunt van BIE is het raadsbesluit van de vaststelling. Vanaf dat moment kunnen kosten worden geactiveerd en bijgeschreven op de voorraadpositie bij onderhanden werk (BIE) op de balans.
De gronden die onder MVA (Materiële Vaste Activa) worden geschaard zijn meestal in het verleden anticiperend of strategisch aangekocht. Er is voor deze (bouw)gronden (nog) geen grondexploitatie vastgesteld door de raad. Deze (bouw)grond kunnen in de toekomst alsnog worden overgeheveld naar BIE.
Strategische grondverwerving
Met de Omgevingsvisie als basis zijn de uitvoeringsagenda en de investeringsagenda voor stadsontwikkeling opgesteld. Deze agenda’s geven houvast en kader voor de ontwikkeling van wijken, gebieden en locaties. Daarin zijn een aantal gebieden benoemd of bekrachtigd als prioritaire ontwikkelopgaven voor de komende jaren. We willen de ontwikkeling van deze gebieden samen met partners oppakken, zodat Almelo haar krachtige positie behoudt als centrumgemeente in Noordwest Twente. Binnen deze gebieden kunnen alle instrumenten van het grondbeleid (inclusief grondexploitaties) worden ingezet.
Om de ambities uit de uitvoeringsagenda te realiseren is het juiste instrumentarium benodigd, waaronder het gemeentelijk voorkeursrecht dat op diverse grondposities in Almelo is gevestigd. Met het voorkeursrecht kan de gemeente regie voeren op de gewenste ontwikkeling, kan de bouw van woningen en bijbehorende faciliteiten versneld worden en wordt prijsopdrijving voorkomen. De afgelopen periode heeft de gemeente diverse percelen in eigendom verkregen, zo wordt het versnipperde eigendom teruggebracht en kan de focus worden gelegd op de vertaalslag van visie naar planvorming.
Monitoring grondexploitaties in de P&C documenten
Naast de actualisatie van de grondexploitaties in de jaarverantwoording, zal in lijn met de motie "Grip op grond XL2", vanaf 2026 de grondexploitaties bij de begroting herijkt worden en waar nodig worden bijgesteld. Eventuele bijstellingen, die effect hebben op het resultaat van de grondexploitaties, zullen worden betrokken bij de slotrapportage (jaar t) van het desbetreffende boekjaar. Daarnaast informeert het college de raad bij de zomerrapportage over de algehele voortgang van de grondexploitaties.