Basisbegroting

Sociaal domein

Inleiding
De opgave in het sociaal domein voor 2027 wordt gevormd door drie elementen tegelijk: de uitvoering van onze wettelijke taken op grond van de Participatiewet, de Wmo en de Jeugdwet en van wat voortvloeit uit landelijke kaders, de uitvoering van de vastgestelde besparingsmaatregelen, en de uitwerking van de opdrachten uit het collegeprogramma 2026-2030 "voor Almelo nu en morgen". We houden vast aan het versterken van eigen kracht, zelfredzaamheid en de sociale basis, met vangnetten voor wie dat nodig heeft. Dat sluit aan bij de verschuiving die het collegeprogramma voorstaat: van reactief en probleemgericht handelen naar preventief ondersteunen, vroegtijdig signaleren en het versterken van wat goed gaat, met stevige lokale teams die signalen herkennen en daarop inspelen.

Het onderzoek van Het PON & Telos laat zien dat de stapeling van achterstanden zich concentreert in 32 van de 60 Almelose buurten, waar samen 56 procent van de bevolking woont. In die buurten dragen alle domeinen bij aan de stapeling, met inkomen, opleiding en gezondheid als zwaarste factoren, en is bovendien veel energiearmoede en ongezonde leefstijl. Leeftijd speelt daarin geen rol van betekenis: de verhouding tussen 65-plussers en de bevolking van 20 tot 65 jaar ligt in Almelo met 36,4 procent juist onder het gemiddelde van 39,0 procent bij vergelijkbare gemeenten (CBS, waarstaatjegemeente.nl). De opgave in het sociaal domein wordt hier dus niet gedreven door demografie maar door sociaaleconomische positie, en dat is ook in de kosten terug te zien: in de tien zwaarste buurten liggen de gemiddelde kosten van het sociaal domein op ruim 10.000 euro per inwoner, tegenover een Almelo-breed gemiddelde van 5.701 euro (Het PON & Telos, 2025). Dat vraagt om gebiedsgerichte keuzes. Een van de vastgestelde kaders uit de Perspectiefnota 2026-2029 luidt dan ook: investeer ongelijk op basis van de onderzoeksresultaten, waardoor gelijkheid wordt bevorderd. Daarom zetten we in op bijvoorbeeld de uitbreiding van de leeflab-aanpak (en het maatschappelijk en schoolmaatschappelijk werk).
Voor de uitwerking van de opgaven hanteren we de volgende lijn: voorop staat de realisatie van de besparingsmaatregelen, gevolgd door de uitwerking van de ambities uit het collegeprogramma; bij de invulling daarvan sluiten we zoveel mogelijk aan bij good practices en bewezen interventies. Waar de besparingsmaatregelen tot nu toe goeddeels een kwestie van uitvoering waren, wordt in 2027 het complexere deel van de besparingsmaatregelen opgepakt.  Voor de realisatie van besparingen en het invullen van de collegeprogramma-ambities, waaronder de beweging ‘toekomstbestendig sociaal domein’, kan het nodig zijn dat we incidenteel moeten investeren. Besluiten met dergelijke financiële gevolgen brengt het college ten laste van de bestemmingsreserve sociaal domein, binnen de kaders die de raad daarvoor heeft vastgesteld.

Participatiewet
Landelijk stijgt het aantal bijstandsgerechtigden inmiddels voor het derde jaar op rij, eind maart 2026 stonden 411.000 mensen in de bijstand (CBS), met de sterkste toename onder jongeren tot 27 jaar. Almelo beweegt tegen die trend in: het aantal bijstandsgerechtigden daalde van 46 naar 43 per 1.000 inwoners tussen begin 2023 en medio 2025 (waarstaatjegemeente.nl), terwijl vergelijkbare gemeenten (50.000-100.000 inwoners) in dezelfde periode vrijwel stabiel bleven op 24 à 25 per duizend inwoners. Tegelijk blijft de afstand tot die referentiegroep aanzienlijk. De belangrijkste cijfers op een rij:

  • Bijstandsgerechtigden: gedaald van 46 naar 43 per 1.000 inwoners (2023–medio 2025), tegenover een stabiele 24 à 25 bij vergelijkbare gemeenten
  • Aandeel huishoudens in de bijstand: 7,4% (Almelo) tegenover 4,3% (vergelijkbare gemeenten), eind 2025
  • Re-integratie-inzet: 26,9 voorzieningen per 1.000 inwoners (15-74 jr), tegenover 19,6 bij vergelijkbare gemeenten
  • Onderadvisering: 38% in Almelo tegenover 32% landelijk

Deze sociaaleconomische samenstelling wordt via het landelijke verdeelmodel overigens meegewogen in de omvang van het BUIG-budget.
Naast de ontwikkeling van het bijstandsbestand kent Almelo een bredere sociaaleconomische opgave. De aansluiting tussen opleiding en arbeidsmarkt vraagt daarbij aandacht: voor banen op beroepsniveau 1 en 2 (ruim de helft van de banen in 2022) en op het hoogste beroepsniveau 4 (bijna 30 procent) zijn in de regio relatief weinig potentiële werknemers beschikbaar. Ruim 26 procent heeft geen startkwalificatie en 23 procent een hbo- of wo-diploma (Atlas Research, 2025). De mismatch knelt daardoor aan twee kanten: er is te weinig aanbod voor de banen op het hoogste niveau, terwijl mbo-gediplomeerden banen bezetten waarvoor een lager niveau of geen startkwalificatie volstaat, wat de kansen verkleint voor juist de groep die het verst van de arbeidsmarkt staat. Ook kansenongelijkheid begint vroeg: het aandeel onderadvisering in Almelo ligt boven het landelijke gemiddelde, en is in de buurten met de hoogste stapeling van achterstanden nog hoger (Het PON & Telos, 2025).
In lijn met de landelijke hervorming van de arbeidsmarktinfrastructuur zetten we de (verplichte) doorontwikkeling van Werkcentrum Twente voort als herkenbare regionale toegang tot dienstverlening op het gebied van werk, scholing, ontwikkeling en personeel. De dienstverlening van onder meer Werkplein Twente, het Leerwerkloket, Pluspunt Twente en het Twents Fonds voor Vakmanschap wordt hierin herkenbaar en samenhangend ontsloten. De veertien Twentse gemeenten, UWV, onderwijs en sociale partners werken daarbij volgens het principe ‘ no wrong door ’: inwoners, werkenden en werkgevers worden vanuit iedere ingang naar de juiste dienstverlening geleid. Binnen deze regionale samenwerking behouden we ruimte voor een lokale invulling, zodat de dienstverlening aansluit bij de behoeften van onze inwoners en werkgevers en bij de bestaande lokale infrastructuur.
De implementatie van Participatiewet in Balans loopt door in 2027. De wet beoogt de balans tussen bestaanszekerheid, re-integratie en handhaving te verbeteren en geeft gemeenten meer ruimte om vanuit vertrouwen en maatwerk te werken, wat aansluit bij het uitgangspunt van het collegeprogramma. Voor de professionalisering van Ontplooj, waarvoor het Rijk middelen beschikbaar heeft gesteld om sociaal ontwikkelbedrijven toekomstbestendig te maken, blijven we langjarig samenwerken met onze buurgemeenten.

Schuldhulpverlening en armoedebestrijding
Landelijk groeit de aandacht voor bestaanszekerheid, armoede en schulden. Financiële problemen hangen vaak samen met gezondheid, onderwijs, participatie en het gebruik van zorg en ondersteuning. Daarom zetten gemeenten steeds meer in op vroegsignalering, preventie en integrale ondersteuning.

Ook in Almelo is deze opgave zichtbaar. Volgens CBS-cijfers uit 2025 heeft bijna 12 procent van de huishoudens te maken met geregistreerde problematische schulden, tegenover 8,5 procent bij vergelijkbare gemeenten. Daarnaast leeft 4,2 procent van de inwoners en 3,7 procent van de kinderen in armoede. De problematiek concentreert zich vooral in buurten waar ook achterstanden op inkomen, gezondheid en participatie samenkomen. Armoede en schulden zijn daarmee onderdeel van een bredere sociaaleconomische opgave die doorwerkt binnen het gehele sociaal domein. We verzachten de gevolgen van armoede door bijvoorbeeld in te zetten op extra inkomenstoeslag, de aanpak van energiearmoede en de ondersteuning van jongeren in kwetsbare situaties.

Almelo geeft uitvoering aan de Wet gemeentelijke schuldhulpverlening en aan armoedebestrijding. Schuldhulpverlening heeft een eigen wettelijke grondslag en richt zich op het voorkomen, vroegsignaleren en oplossen van financiële problematiek. Binnen de begroting worden deze activiteiten, net als armoedebestrijding, verantwoord onder het taakveld Inkomensregelingen. In 2027 zetten we de bestaande aanpak van inkomensondersteuning, schuldenpreventie, vroegsignalering en schuldhulpverlening voort en scherpen we die op onderdelen aan. Vanuit het collegeprogramma werken we aan duurzame oplossingen voor jongeren met schulden, waarvoor extra middelen beschikbaar komen, en aan de individuele inkomenstoeslag. Samen met de Stadsbank Oost Nederland verkennen we de mogelijkheid om schulden van inwoners over te nemen en we kijken kritisch naar ons eigen incassobeleid. Voor jongeren met schulden zetten we het Jongerenperspectieffonds in. Via coaches Financiën, de Stadsbank Oost Nederland, het Schuldenlab Almelo en maatschappelijke partners ondersteunen we inwoners bij het voorkomen en oplossen van financiële problemen, waarbij de verbinding wordt gelegd met werk, wonen, gezondheid, opvoeding en participatie.

Jeugdwet en Wmo

Landelijk is het aandeel jongeren met jeugdhulp sinds de invoering van de Jeugdwet in 2015 gestegen van ongeveer één op de tien naar één op de zeven, met landelijke kosten van 7,5 miljard euro in 2025 en een prognose van 10,4 miljard euro in 2028.  In Almelo ontving 15,9 procent van de jongeren tot 18 jaar in de loop van 2024 jeugdhulp, tegenover ongeveer 14 procent landelijk. Het onderscheidende kenmerk zit in de zwaarte: 2,7 procent van alle jongeren tot 18 jaar kreeg in 2025 jeugdhulp met verblijf, ruim het dubbele van het landelijke cijfer van 1,2 procent (CBS, waarstaatjegemeente.nl; cijfers over 2025 zijn voorlopig).

Voor 2027 liggen er twee opgaven die aansluiten bij de landelijke koers uit de Hervormingsagenda en bij de aanbevelingen van de deskundigencommissie onder leiding van Van Ark. We richten ons op het verder inrichten van het stevige lokale team en op het verminderen van het aantal jeugdigen met verblijf. De koers om jeugdhulp met verblijf af te bouwen en om te bouwen naar kleinschalige voorzieningen, en om in te zetten op ambulante jeugdhulp, is regionaal verankerd in de Prioritaire Agenda Jeugdzorg. Die ombouw is in Almelo zichtbaar in de kosten per jeugdige, maar het aantal jeugdigen met verblijf ligt met 2,7 procent van alle jongeren tot 18 jaar nog altijd ruim boven het landelijke cijfer van 1,2 procent. Van een structurele afname is dus nog geen sprake.
Met het verder inrichten van het stevige lokale team loopt Almelo vooruit op de verwachte verplichting uit het wetsvoorstel Reikwijdte Jeugdwet, dat begin 2026 in consultatie is geweest en sluiten we aan bij het richtinggevend kader toegang, lokale teams en integrale dienstverlening (2024) en het convenant stevige lokale teams (2026). In het stevige lokale team komen signalen vanuit inwoners en partners samen en wordt laagdrempelige ondersteuning geboden. Doordat vragen eerder en dichterbij worden opgepakt, kan een deel van de ondersteuning lichter en korter blijven en is minder vaak specialistische jeugdhulp nodig. Die winst is beperkt beïnvloedbaar: de gemeente is niet de enige toeleider. Ook huisartsen, jeugdartsen, medisch specialisten en de rechter kunnen verwijzen, en op dat deel van de instroom heeft het lokale team geen directe grip. Eigen kracht, informele steunfiguren en het eigen netwerk zijn daarbij belangrijke aangrijpingspunten voor beide opgaven. Dat maakt ondersteuning niet alleen eerder beschikbaar, het leidt ook tot minder zware inzet van Jeugdhulp met lagere kosten tot gevolg. Dit is een complexe opgave, omdat de toegang tot de Jeugdhulp ook via andere verwijzers verloopt en onze directe invloed dus beperkt is.
De vraag naar Wmo-voorzieningen zal de komende jaren vermoedelijk toenemen. De vergrijzing concentreert zich in de oudste groep: het aantal 65- tot 75-jarigen blijft tussen 2022 en 2026 nagenoeg gelijk, terwijl het aantal 75-plussers in diezelfde periode groeit van 6.635 naar 7.641 (CBS, waarstaatjegemeente.nl). Dat is de groep die het zwaarst op de Wmo leunt. Tegelijk komt problematiek rond een licht verstandelijke beperking in Almelo veel voor en krijgen sociale wijkteams en huisartsen daar steeds meer mee te maken.
De besparingslijn in het Wmo-cluster berust op de aanname dat een deel van de zorgvraag kan verschuiven van individueel maatwerk naar algemene voorzieningen zoals dagbesteding en de sociale basis. Daarnaast lopen twee Rijksmaatregelen die het Wmo-beeld voor de komende jaren bepalen. De invoering van de inkomens- en vermogensafhankelijke eigen bijdrage is met een jaar uitgesteld naar op zijn vroegst 1 januari 2028; het gemeentefonds is voor 2027 eenmalig gecompenseerd met 266 miljoen euro, waarna de uitname vanaf 2028 weer is ingeboekt. Daarnaast wil het kabinet de huishoudelijke hulp per 1 januari 2029 schrappen als Wmo-maatwerkvoorziening. Vanaf dat jaar gaat 1,4 miljard euro uit het gemeentefonds, waarvan 430 miljoen euro terugkomt voor een vangnet, netto een korting van ruim 1 miljard euro. Voor inwoners die de hulp niet zelf kunnen regelen blijft de gemeente verantwoordelijk, maar de vorm van dat vangnet is nog niet uitgewerkt en een Kamermeerderheid heeft het kabinet gevraagd alternatieven te verkennen. Wij bereiden ons in 2027 en 2028 op beide maatregelen voor en nemen voor de huishoudelijke hulp vanaf 2029 een stelpost op, conform het VNG-begrotingsadvies 2027-2030.

Beschermd wonen en maatschappelijke opvang
Almelo voert deze taak als centrumgemeente uit voor de bredere regio. Voor 2027 is het bijbehorende saldo geraamd op ruim 18 miljoen euro, in lijn met 2026. Drie financieringsstromen komen samen: rijksmiddelen op grond van het historische verdeelmodel, bijdragen van de regiogemeenten en verwerking van jaarresultaten via de bestemmingsreserve BW/MO die fluctuaties tussen begrotingsjaren dempt. De landelijke doordecentralisatie van beschermd wonen, is inmiddels meerdere keren uitgesteld. Een nieuwe streefdatum is nog niet vastgesteld.

In 2027 herijken we samen met de regiogemeenten, woningcorporaties, zorgaanbieders en hun cliënten de Regiovisie beschermd wonen en maatschappelijke opvang. Ook binnen dit onderdeel is de inzet op preventie en innovatie leidend.

Deze pagina is gebouwd op 11/20/2026 09:34:08 met de export van 11/20/2026 08:31:33